Het evenwichtsorgaan is het orgaan, waardoor we een bepaald evenwicht (equilibrium) hebben. Waarom we bijvoorbeeld niet zomaar omvallen en we bij bijvoorbeeld vallen bewust zijn van de omgeving en (vaak) weten waar we staan of liggen ten opzichte van de omgeving. Zonder evenwichtsorgaan zou je domweg de hele dag vallen en overal tegen aan lopen. Het evenwichtsorgaan zit aan de binnenkant van je oor. Als je je oor binnen gaat kom je eerst in het middenoor waar het trommelvlies zit en dan in het inwendige oor. Hier zit ook het ovale venster. Het ovale venster verbindt het middenoor met het inwendige oor, maar is ook de plek waar het evenwichtsorgaan zit.

Het evenwichtsorgaan bestaat uit drie holle, buisvormige kanalen, het zogenaamde labyrint (dat voor ons evenwichtsgevoel zorgt). Deze kanaaltjes bestaan uit vocht. Hieronder zitten het gehoorsteentjesorgaan. In het gehoorsteentjesorgaan liggen op de zintuigcellen kristallen in een geleiachtige massa. Deze kristallen worden door de zwaartekracht naar beneden gedrukt. Als de stand van je hoofd verandert, verandert de invloed van de zwaartekracht op de kristallen. De kristallen drukken bij verschillende hoofdstanden anders op de zintuigcellen: registratie van beweging. De eerder genoemde kanaaltjes worden ook wel halfcirkelvormige kanaaltjes genoemd en zorgen voor een volledige beleving van de ruimte door elke één type beweging te registreren. Dit gebeurt in de verdikking van het kanaaltje. Hier door pakken ze elk een de drie assen die er bestaan in een 3D beweging: Wel te verstaan de X, Y en Z-as (breedte, diepte en hoogte) hierdoor is er een bepaalde coördinatie in een 3d ruimte mogelijk. Zo kunnen er knik-, draai- en kantelbewegingen van het hoofd worden waargenomen.

Afb. 039 - Ruimtelijke bouw van het evenwichtsorgaan

Het werkt als volgt:

- kammen (zintuigcellen en haartjes) in de verdikkingen van de halfcirkelvormige kanalen nemen waar wanneer de vloeistof in de halfcirkelvormige kanalen in beweging is (Als je bijvoorbeeld je hoofd draait).

- Vloeistof in de halfcirkelvormige kanalen beweegt mee. Maar deze vloeistof beweegt net iets trager dan je beweegt. (komt later op gang en beweegt iets langer door dan de kanaaltjes en dus je beweging van bijvoorbeeld je hoofd).

- Heel fijne haartjes die in de vloeistof steken buigen onder invloed door de vloeistofstroom in tegengestelde richting van het hoofd. Deze haartjes zijn verbonden met zintuigcellen en geven de veranderingen via een sterk ontwikkelde zenuwverbinding door aan de hersenen. Deze gehoorszenuw noemt men ook wel nervus vestibularis.


Samen met de waarnemingen van de ogen het spiergevoel (de reflexen) vormt het evenwichtsorgaan zo het evenwicht. Bij iedere verstoring van dit evenwicht worden spiergroepen geprikkeld, zodat het evenwicht weer wordt hersteld (de houding van het lichaam dus). Dit gaat automatisch. Deze reflexen gaan uit van het ronde en ovale zakje (sacculus en utriculus) die de oriëntatie van het hoofd ten opzichte van de richting van de zwaartekracht aan de hersenen doorgeven.

Als het hoofd bijvoorbeeld naar recht gaat, dan zullen de spieren aan de linker zijkant van de hals en de nek zo aanspannen dat het hoofd naar links wordt gericht, terwijl door de reflexen ook een het rechterbeen en een buiging van het linkerbeen zo worden gecorrigeerd voor een goede ondersteuning van het lichaam. De ogen draaien tegelijkertijd met de bovenkant naar links om de voor-achterwaartse as (de Y-as). Bij vallen van het hoofd naar links gebeurt het tegengestelde. Bij een snelle opvolging van bewegingen of langdurige beweging waarbij een correctie van het evenwichtsorgaan nodig is kan het evenwichtsorgaan het soms niet op tijd corrigeren. Daardoor krijg je het idee dat de omgeving ten opzichte van jezelf of jij ten opzichte van de omgeving beweegt terwijl je dat misschien wel helemaal niet doet. Dit is een oorzaak van misselijk als je duizelig bent.